Jedna ręka nagle opada, uśmiech staje się krzywy, a odpowiedź brzmi jak bełkot. Przy podejrzeniu udaru dzwoń pod 112 lub 999 od razu, choć dalsze postępowanie zależy od tego, czy osoba oddycha, kiedy ostatnio była zdrowa i czy objawy już minęły. W pracy, domu i samochodzie najgorszym ruchem bywa czekanie na poprawę.
Przy jednym objawie liczy się szybkie wezwanie pomocy
- Asymetria twarzy, opadanie ręki lub zaburzona mowa wystarczą, aby podejrzewać udar.
- Dzwoń pod 112 albo 999 i powiedz, że podejrzewasz udar.
- Zapisz godzinę początku objawów albo moment, gdy osobę ostatni raz widziano w dobrym stanie.
- Nie podawaj jedzenia, picia ani aspiryny, nawet jeśli chory o to prosi.
- Gdy osoba nie oddycha prawidłowo, rozpocznij resuscytację i postępuj zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
Skrót UDAR wystarczy, by podjąć decyzję o wezwaniu pomocy
Nie musisz rozstrzygać, czy chodzi o udar niedokrwienny, krwotoczny czy inną chorobę. Dla świadka liczy się rozpoznanie nagłej zmiany i szybkie przekazanie informacji zespołowi ratownictwa.
Prosty polski skrót UDAR oznacza: usta wykrzywione, dłonie opadające, artykulację utrudnioną i rozmazane widzenie. Poproś o uśmiech, uniesienie obu rąk, powtórzenie krótkiego zdania oraz opisanie, czy obraz jest wyraźny. Według Portalu Pacjent.gov.pl wystąpienie choćby jednego z takich objawów wymaga natychmiastowego kontaktu z numerem 112 lub 999.
Nie czekaj na komplet objawów. Jednostronne osłabienie, nagłe problemy z równowagą, utrata widzenia, silny nietypowy ból głowy albo trudność w rozumieniu mowy także powinny uruchomić alarm.
| Sytuacja lub objaw | Możliwy skutek | Co zrobić |
|---|---|---|
| Jedna strona twarzy opada przy uśmiechu | Podejrzenie nagłego zaburzenia pracy mózgu | Dzwoń pod 112 lub 999, nie każ osobie chodzić |
| Jedna ręka opada albo nie daje się unieść | Możliwe jednostronne osłabienie kończyny | Zapisz godzinę początku i przekaż ją dyspozytorowi |
| Mowa jest bełkotliwa, dziwna albo osoba nie rozumie prostego zdania | Możliwe zaburzenia mowy lub rozumienia | Zostań przy chorej osobie i obserwuj stan |
| Objawy minęły po kilku minutach | Możliwy przemijający atak niedokrwienny, czyli TIA | Wciąż wzywaj pomoc, nie uznawaj poprawy za rozwiązanie problemu |
| Nagła utrata przytomności lub nieprawidłowy oddech | Zagrożenie życia niezależnie od przyczyny | Sprawdź oddech, wezwij pomoc i rozpocznij RKO, jeśli oddech jest nieprawidłowy |
Uważam, że w tej sytuacji lepiej zgłosić uzasadnione podejrzenie niż próbować samodzielnie wykluczyć udar. Dyspozytor i ratownicy ocenią stan na miejscu, a zwłoka może odebrać czas potrzebny na leczenie.
Pierwsze minuty mają prostą kolejność i nie wymagają diagnozy
Najpierw zabezpiecz miejsce, potem oceń stan osoby i dopiero wtedy przekaż służbom najważniejsze informacje. Zasady oceny przytomności, oddechu i wezwania zespołu ratownictwa opisuje Ministerstwo Zdrowia.
- Zadbaj o bezpieczeństwo. Usuń zagrożenia, załóż rękawiczki, jeśli są dostępne, i poproś konkretną osobę o pomoc.
- Sprawdź reakcję. Zwróć się do poszkodowanego i delikatnie dotknij jego ramienia. Nie potrząsaj gwałtownie.
- Zadzwoń pod 112 lub 999. Włącz głośnik. Podaj dokładny adres, wiek lub przybliżony wiek osoby, objawy, czas ich początku oraz informację, czy osoba oddycha.
- Nie zostawiaj chorego samego. Obserwuj, czy nie traci kontaktu, nie wymiotuje i czy oddech pozostaje prawidłowy.
- Przytomną osobę pozostaw w wygodnej pozycji. Nie zmuszaj jej do chodzenia, wsiadania do prywatnego samochodu ani samodzielnego przemieszczania się.
- Osobę nieprzytomną, która oddycha prawidłowo, ułóż na boku. Taka pozycja ogranicza ryzyko zachłyśnięcia.
- Jeśli oddech jest nieprawidłowy albo go nie ma, rozpocznij RKO. Poproś drugą osobę o przyniesienie AED, jeśli znajduje się w pobliżu, i wykonuj polecenia dyspozytora.
Nie próbuj mierzyć ciśnienia przez kilka minut, szukać w internecie podobnych objawów ani organizować transportu na własną rękę. Telefon po pomoc powinien być pierwszą czynnością po rozpoznaniu zagrożenia, a nie ostatnim etapem domowej oceny.
Godzina ostatniego zdrowego kontaktu może zmienić kwalifikację do leczenia
W udarze liczy się nie tylko moment zauważenia problemu. Ratownik powinien wiedzieć, kiedy objawy zaczęły się naprawdę albo kiedy osoba była ostatni raz widziana bez tych objawów.
| Przykład | Jak zapisać czas | Co powiedzieć dyspozytorowi |
|---|---|---|
| Objawy pojawiły się podczas pracy o 10:15, telefon wykonano o 10:22 | Początek objawów: 10:15 | „Objawy zaczęły się około 10:15” |
| Osoba została znaleziona o 7:00, a ostatni raz rozmawiano z nią bez objawów o 22:30 | Ostatni zdrowy kontakt: 22:30 | „Nie wiemy, kiedy zaczęły się objawy. O 22:30 osoba była w dobrym stanie” |
| Osłabienie i zaburzenia mowy minęły po 20 minutach | Zapisz początek i koniec objawów | „Objawy trwały od 13:00 do 13:20, teraz częściowo ustąpiły” |
W drugim przykładzie od ostatniego zdrowego kontaktu do znalezienia chorego minęło 8,5 godziny. Nie oznacza to automatycznie, że leczenie jest wykluczone. Wytyczne trombolityczne 2024 opisują szybkie leczenie w podstawowych oknach czasowych oraz wybrane sytuacje, w których po badaniach obrazowych i spełnieniu dodatkowych kryteriów można rozważać terapię także po upływie 4,5 godziny.
Świadek nie kwalifikuje chorego do trombolizy ani trombektomii. Jego zadaniem jest podanie możliwie dokładnej godziny, ponieważ lekarz może wykorzystać tę informację razem z badaniem neurologicznym i obrazowym.
Aspiryna i łyk wody nie są bezpiecznym ratunkiem
Dobre intencje łatwo prowadzą do błędu. Osoba z udarem może mieć zaburzone połykanie, a podanie wody, cukierka lub tabletki może skończyć się zachłyśnięciem.
Nie podawaj samodzielnie aspiryny, leków na ciśnienie, środków przeciwbólowych ani innych tabletek. Nie każdy udar jest spowodowany zakrzepem. Przy udarze krwotocznym aspiryna może nasilić krwawienie, dlatego decyzję o lekach pozostawia się personelowi medycznemu. Takie ostrzeżenia zawiera również Uniwersytecki Szpital Kliniczny we Wrocławiu.
| Pomysł świadka | Dlaczego może zaszkodzić | Bezpieczniejsza reakcja |
|---|---|---|
| Podanie aspiryny | Nie wiadomo, czy doszło do zatkania naczynia, czy krwawienia | Nie podawaj leku bez polecenia dyspozytora lub lekarza |
| Podanie wody albo jedzenia | Możliwe zaburzenia połykania i zachłyśnięcie | Nic doustnie do czasu oceny medycznej |
| Samodzielne obniżanie ciśnienia | Nie znasz typu udaru ani właściwego postępowania | Przekaż ratownikom nazwy leków i ostatnią przyjętą dawkę, jeśli jest znana |
| Transport prywatnym samochodem | Stan może szybko się pogorszyć, a pomoc nie zacznie się w drodze | Wezwij zespół ratownictwa i wykonuj instrukcje dyspozytora |
Jeśli chory prosi o wodę, spokojnie wyjaśnij, że trzeba poczekać na ocenę medyczną. Zamiast prowadzić rozmowę o leczeniu, obserwuj przytomność i oddech.
W zakładzie pracy przygotuj trzy informacje dla zespołu ratownictwa
W biurze, hali albo magazynie problemem bywa nie samo wezwanie pomocy, lecz szybkie przekazanie ratownikom właściwego wejścia. Jedna osoba powinna dzwonić, druga wyjść naprzeciw zespołu, a trzecia zabezpieczyć przejście i zebrać informacje o stanie chorego.
- Dokładna lokalizacja: nazwa firmy, adres, hala, piętro, numer pomieszczenia i najłatwiejsza brama wjazdowa.
- Przebieg zdarzenia: pierwszy zauważony objaw, ostatni zdrowy kontakt i ewentualne pogorszenie.
- Informacje o lekach: szczególnie leki przeciwkrzepliwe, jeśli poszkodowany lub współpracownik zna ich nazwę.
Nie przerywaj wezwania tylko po to, by znaleźć dowód osobisty, dokumentację albo pełną listę leków. Najpierw przekaż adres i objawy. Dokumenty można przygotować później, o ile nie opóźnia to pomocy.
Wytyczne ERC 2025 dotyczące pierwszej pomocy przypominają, aby używać sprzętu i leków tylko wtedy, gdy osoba udzielająca pomocy została do tego przeszkolona. Dotyczy to także tlenu, którego nie podaje się automatycznie każdej osobie z podejrzeniem udaru.
Telefon, godzina i oddech tworzą najważniejszy plan działania
Przy podejrzeniu udaru nie próbuj leczyć chorego na miejscu. Rozpoznaj nagłą zmianę, zadzwoń pod 112 lub 999, podaj godzinę początku albo ostatniego zdrowego kontaktu, niczego nie podawaj doustnie i kontroluj oddech do przyjazdu pomocy.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje instrukcji dyspozytora medycznego ani porady lekarza. W sytuacji wystąpienia objawów udaru nie czekaj na konsultację planową, tylko natychmiast korzystaj z pomocy ratunkowej.
