Pracujesz na zewnątrz albo przy spawarce i po zmianie czujesz pieczenie skóry lub piasek pod powiekami? Promieniowanie nadfioletowe może uszkadzać oczy i skórę, choć ryzyko zależy od źródła, czasu ekspozycji i zastosowanych osłon. Przy łuku spawalniczym zagrożenie może dotyczyć także osób stojących obok stanowiska.
O ryzyku decyduje źródło, ekspozycja i właściwa osłona
- UV obejmuje pasmo od 100 do 400 nm, podzielone na UVA, UVB i UVC.
- Łuk spawalniczy może narazić na promieniowanie spawacza oraz osoby w pobliżu.
- Przyłbica i filtr spawalniczy muszą być dobrane do procesu, a osłona powinna zasłaniać odsłoniętą skórę.
- Światło słoneczne również wymaga oceny ryzyka, choć przepisy dotyczące sztucznego promieniowania optycznego go nie obejmują.

To, co niewidoczne, może działać szybciej niż spodziewasz się przy spawaniu
Promieniowanie UV nie jest widoczne, a skóra ani oczy nie zawsze ostrzegają od razu. Krótkie spojrzenie na łuk bez opuszczonej przyłbicy może wystarczyć do przekroczenia dopuszczalnej ekspozycji oczu, jak wskazuje opracowanie CIOP-PIB o zasadach ochrony przed promieniowaniem UV. Objawy zapalenia rogówki mogą pojawić się z opóźnieniem, więc brak bólu w trakcie pracy nie oznacza, że ekspozycja była bezpieczna.
W polskich przepisach nadfiolet mieści się w zakresie 100-400 nm. Pasmo UVA obejmuje długości 315-400 nm, UVB 280-315 nm, a UVC 100-280 nm. Dla pracownika praktyczniejsza od samej nazwy pasma jest jednak odpowiedź na pytanie, skąd promieniowanie pochodzi: inne zabezpieczenia będą potrzebne przy łuku, inne przy lampie technologicznej, a jeszcze inne podczas pracy na zewnątrz.
Osłona stanowiska chroni także osoby, które nie spawają
Łuk działa poza polem widzenia spawacza. Promieniowanie może rozchodzić się po pomieszczeniu, dopóki nie zatrzyma go odpowiednia przeszkoda, dlatego współpracownik przy sąsiednim stanowisku też może być narażony. Kurtyna spawalnicza lub ekran nie zastępują przyłbicy operatora, ale ograniczają ekspozycję otoczenia.
Opracowanie CIOP-PIB opisuje badania promieniowania rozproszonego wykonane dla 256 wariantów parametrów spawania, obejmujących m.in. MAG, TIG i CMT. Wniosek dla organizacji stanowiska jest prosty: nie da się bezpiecznie założyć, że wystarczy odsunąć sąsiednie miejsce pracy o stałą, uniwersalną odległość. Znaczenie mają metoda i parametry procesu, geometria pomieszczenia oraz osłony; przy wątpliwościach ocenę powinny poprzedzać pomiary lub fachowa ocena ryzyka.
W jednym z pomiarów opisanych w materiale CIOP-PIB, podczas spawania TIG, ekspozycja skóry dłoni w określonych warunkach osiągnęła 392,5-krotność MDE. To wynik konkretnego stanowiska i konfiguracji, a nie wartość, którą można przenieść na każdą spawarkę. Pokazuje jednak, dlaczego sama odległość czy sporadyczna praca nie wystarczają, by uznać stanowisko za bezpieczne.
Przyłbica do spawania i filtr UV to różne zadania
Przezroczyste okulary z filtrem UV mogą być właściwe przy niektórych źródłach nadfioletu, ale nie zastępują filtra przeznaczonego do patrzenia na łuk spawalniczy. Norma EN 170 dotyczy filtrów nadfioletowych; wskazówki do tej normy wyłączają bezpośrednie obserwowanie jasnych źródeł, takich jak łuk, i odsyłają do filtrów spawalniczych. Potwierdza to dokument SIST EN 170.
Przy spawaniu stopień ochrony filtra dobiera się do procesu i parametrów, w tym natężenia prądu. Przykładowo tabela CIOP-PIB dla TIG wskazuje różne stopnie ochrony zależnie od przedziału prądu; dla zakresu 40-100 A podaje stopień 11, a dla 100-175 A stopień 12. To punkt odniesienia, nie gotowy dobór dla każdego stanowiska: pozycja pracy, warunki oświetlenia i zalecenia producenta sprzętu również mogą wymagać uwzględnienia.
Jeśli pracujesz przy łuku, wybieraj ochronę spawalniczą dobraną do procesu, a nie przypadkowe przyciemnione okulary. Przy innych źródłach UV sprawdzaj, czy oznaczenie filtra odpowiada konkretnemu zagrożeniu i czy filtr jest zamontowany w odpowiednim środku ochrony oczu.
Objaw lub warunek pracy podpowiada, co zrobić dalej
Nie czekaj na wyraźne oparzenie, by sprawdzić zabezpieczenia. W tabeli zestawiono sytuacje, które wymagają innej reakcji; przy silnym bólu, pogorszeniu widzenia lub pęcherzach skontaktuj się z pomocą medyczną.
| Sytuacja | Możliwy skutek lub przyczyna | Co zrobić |
|---|---|---|
| Spawanie zaczyna się, zanim przyłbica zasłoni oczy | Krótka ekspozycja na łuk może przekroczyć dopuszczalny poziom | Przerwij pracę i opuść przyłbicę przed zajarzeniem łuku |
| Inne osoby widzą łuk z sąsiednich stanowisk | Ekspozycja może dotyczyć także otoczenia spawacza | Ustaw ekrany lub kurtyny i ogranicz dostęp do strefy |
| Po pracy pojawia się ból, łzawienie lub światłowstręt | Możliwe podrażnienie lub uszkodzenie powierzchni oka | Odsuń się od źródła i skontaktuj się z lekarzem, szczególnie przy nasilonych objawach |
| Praca odbywa się przez dłuższy czas na zewnątrz | Naturalne UV może obciążać skórę i oczy mimo braku sztucznego źródła | Uwzględnij ekspozycję słoneczną w ocenie ryzyka i zastosuj osłony oraz organizację pracy |
| Osłona lub filtr jest pęknięty, porysowany albo źle dopasowany | Ochrona może być nieskuteczna lub niepełna | Wycofaj uszkodzony element i zastąp go właściwym sprzętem |
Przepisy o nielaserowym promieniowaniu optycznym opisują ocenę ekspozycji na źródła sztuczne, a naturalne promieniowanie słoneczne wyłączają z zakresu tego rozporządzenia. Nie zwalnia to pracodawcy z oceny ryzyka przy pracy na zewnątrz: kryteria CIOP-PIB wskazują, że ekspozycję słoneczną należy uwzględnić w ocenie ryzyka zawodowego. Przyłbica spawalnicza nie rozwiązuje problemu pracy na słońcu, a odzież i okulary trzeba dobrać do warunków terenowych.
Najpierw ogranicz źródło, potem dobieraj ochronę osobistą
W ocenie zagrożenia nie zaczynałbym od samego zakupu okularów. Najpierw ustaliłbym źródło i sposób emisji, potem sprawdził możliwość osłonięcia lub odseparowania stanowiska, a dopiero później dobrał ochronę indywidualną. Taka kolejność ogranicza ryzyko także dla osób, które nie obsługują urządzenia.
Przy spawaniu sprawdź, czy filtr odpowiada metodzie i parametrom procesu, czy przyłbica osłania twarz, a rękawice i odzież zakrywają skórę. Dla innych lamp lub urządzeń poproś o informacje producenta i uwzględnij je w ocenie ryzyka; sam napis „UV” na oprawie nie mówi jeszcze, jaki poziom ekspozycji występuje na stanowisku.
Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje oceny ryzyka zawodowego ani porady lekarza. Przy doborze ochrony dla konkretnego procesu skonsultuj się ze służbą BHP lub osobą kompetentną w pomiarach promieniowania optycznego, a przy objawach ze strony oczu lub skóry skontaktuj się z lekarzem.
